Iedereen slaapt wel eens een paar nachten slecht. Een drukke periode op het werk, stress, een ziek kind of een spannende gebeurtenis kunnen de slaap tijdelijk in de weg zitten. In de meeste gevallen herstelt de slaap vanzelf zodra de situatie weer rustiger wordt.
Maar wanneer is slecht slapen nog normaal, en wanneer wordt het een probleem?
In dit artikel lees je hoe slaapproblemen zich kunnen ontwikkelen, wanneer je als zorgverlener alert moet zijn en wanneer er mogelijk sprake is van insomnie (chronische slapeloosheid).
Slecht slapen hoort soms bij het leven
Slaap is een gevoelig systeem dat reageert op wat er overdag gebeurt. Stress, emoties, veranderingen in ritme, slaapdruk of gezondheid kunnen allemaal invloed hebben op hoe goed iemand slaapt.
Kortdurende slaapproblemen komen daarom veel voor. Denk bijvoorbeeld aan:
- Moeilijk in slaap vallen na een stressvolle dag
- Wakker worden door piekeren
- Een paar nachten slecht slapen tijdens een drukke periode
- Slecht slapen tijdens ziekte of pijn
- Tijdelijk vaak wakker worden in de nacht
Zolang deze klachten van korte duur zijn en iemand overdag nog goed functioneert, is er meestal geen reden tot zorg.
Wanneer wordt slecht slapen een probleem?
Slaapproblemen worden vaak pas echt een probleem wanneer mensen er overdag last van beginnen te krijgen. Bijvoorbeeld wanneer iemand:
- Bijna in slaap valt tijdens een vergadering
- Sneller geïrriteerd of emotioneel reageert op zijn kinderen
- Merkt dat zijn gezinsleven eronder lijdt
- Geen energie meer heeft om te sporten
- Het gevoel heeft alsof hij achter de feiten aanloopt
- Minder goed functioneert op werk
- Zich somber of gespannen voelt
Met andere woorden: niet alleen de nacht, maar vooral het functioneren overdag bepaalt of slaap een probleem wordt.
Verschillende fases van slaapproblemen
Slaapproblemen ontwikkelen zich vaak geleidelijk. Vanuit het 3P model van Spielman worden verschillende fases onderscheiden:
Kortdurende slapeloosheid
Dit duurt meestal enkele dagen tot enkele weken en ontstaat vaak door een duidelijke aanleiding, zoals stres of een ingrijpende gebeurtenis.
In deze fase herstelt de slaap meestal vanzelf.
Vroege insomnie
Wanneer slaapproblemen enkele weken tot ongeveer drie maanden blijven bestaan, spreken we van vroege insomnie.
De oorspronkelijke oorzaak (bijvoorbeeld stress) is nog gedeeltelijk aanwezig, maar het slaapprobleem blijft bestaan doordat iemand zich zorgen gaat maken over de slaap of (bijvoorbeeld) te lang in bed blijft liggen.
Chronische insomnie
Wanneer de klachten langer dan drie maanden aanhouden, spreken we van chronische slapeloosheid (insomnie). In deze fase is er vaak nog minimale stress aanwezig, en spelen vooral onderstaande factoren een rol bij het slecht slapen:
- Piekeren over slaap
- Frustratie of prestatiedruk rondom slapen
- Een verstoord bioritme
- Niet meer sporten
- Te lange powernaps overdag
- Gedrag dat slaap onbedoeld in stand houdt, zoals te lang in bed liggen
Wat is insomnie?
Insomnie is een chronische slaapstoornis die wordt gekenmerkt door langdurige problemen met:
- In slaap vallen
- Doorslapen
- Te vroeg wakker worden
De klachten komen minimaal drie keer per week voor en duren minstens drie maanden. Daarnaast hebben ze duidelijke invloed op het functioneren overdag.
De diagnose wordt gebaseerd op criteria uit de DSM-5, de handleiding die gekwalificeerde zorgprofessionals gebruiken voor het diagnosticeren van psychische aandoeningen.
Criteria voor insomnie volgens de DSM-5
Volgens de DSM-5 kan er sprake zijn van insomnie wanneer:
- Er problemen zijn met slapen. Bijvoorbeeld moeite met inslapen, doorslapen of vroeg wakker worden.
- Dit minimaal drie keer per week voorkomt. En minstens drie maanden aanhoudt.
- Er klachten zijn overdag, zoals vermoeidheid, concentratieproblemen, prikkelbaarheid of verminderde prestaties.
- Er voldoende gelegenheid is om te slapen. Wanneer iemand bijvoorbeeld een baby heeft die ’s nachts wakker wordt, is er geen sprake van insomnie, omdat de slaap simpelweg wordt onderbroken door externe omstandigheden.
- De klachten niet beter verklaard worden door een andere slaapstoornis, zoals slaapapneu of rustelozebenensyndroom.
Belangrijk: slecht slapen betekent niet meteen een slaapstoornis
Veel mensen maken zich zorgen zodra ze een paar nachten slecht slapen. Maar dat is meestal niet nodig. Slechte nachten horen nu eenmaal bij het leven.
Pas wanneer slaapproblemen lang aanhouden én het dagelijks functioneren beïnvloeden, kan er sprake zijn van een slaapstoornis zoals insomnie.
Slaap als onderdeel van gezondheid
Slaap speelt een belangrijke rol bij herstel, energie, concentratie en stemmingsproblemen. Toch wordt slaap in de praktijk vaak pas besproken wanneer klachten al langere tijd bestaan.
Door slaapproblemen vroeg te herkennen en bespreekbaar te maken, kunnen zorgverleners cliënten helpen om te voorkomen dat tijdelijke slaapproblemen zich ontwikkelen tot chronische slapeloosheid.
Bij Slaap Opleiding Nederland leren zorgverleners hoe ze slaapproblemen uitvragen en methodisch kunnen behandelen. Wil jij je verder verdiepen in slaapcoaching en leren hoe je je cliënten met slaapproblemen beter kunt ondersteunen? Bekijk nu onze opleiding tot slaapcoach.
