Nachtangst is geen gewone nachtmerrie. Dit is hoe je nachtangsten bij cliënten herkent en begeleidt
Nachtangsten komen niet alleen voor bij kinderen. Ook volwassenen kunnen plotseling ‘s nachts in paniek wakker worden, schreeuwen, zweten of verward reageren, zonder zich daar de volgende ochtend iets van te herinneren. Voor cliënten én hun naasten kan dit een ingrijpende ervaring zijn. Als zorgverlener is het belangrijk om nachtangsten te herkennen, te onderscheiden van andere slaapstoornissen en te weten welke aanpak werkt.
Wat zijn nachtangsten?
Nachtangsten (of pavor nocturnus) zijn een vorm van parasomnie: abnormaal gedrag dat optreedt tijdens de slaap. Een persoon met nachtangst wordt plotseling ‘wakker’ met intense paniek, schreeuwen of wild bewegen, maar is niet volledig bij bewustzijn. Het lichaam staat in alarmstand, terwijl de hersenen zich nog in een diepe slaapfase bevinden.
Hoe vaak komen nachtangsten voor bij volwassenen?
Nachtangsten komen vaker voor bij kinderen (ongeveer 15 tot 30%). 1 tot 2% van de volwassenen heeft regelmatig last van nachtangsten. Omdat cliënten zich vaak niets herinneren blijft het probleem soms onopgemerkt, tot een partner of huisgenoot het benoemt.
Het verschil tussen nachtmerries en nachtangsten
Nachtmerries en nachtangsten lijken op elkaar, maar zijn niet hetzelfde. In deze tabel lees je de verschillen tussen nachtangsten en nachtmerries.
| Nachtmerries | Nachtangsten |
| Treedt op tijdens REM-slaap (tweede helft van de nacht) | Treedt op in de diepe NREM-slaap (eerste helft van de nacht) |
| Duidelijke herinnering aan de droom | Geen/weinig herinnering aan de episode |
| Meestal geen motorische onrust | Fysiek onrustig: schreeuwen, zweten, rechtop zitten |
| Wordt vanzelf wakker | Moeilijk te wekken |
Symptomen van nachtangsten bij volwassenen
Bij volwassen cliënten uit een nachtangst zich vaak in:
- Plotseling gillen of schreeuwen in de slaap
- Rechtop zitten of wild om zich heen slaan
- Snelle ademhaling, hartkloppingen, zweten
- Desoriëntatie of verward gedrag
- Niet of nauwelijks aanspreekbaar zijn
- Geen of vage herinnering aan het voorval de volgende ochtend
Deze episodes duren meestal enkele seconden tot minuten, maar kunnen voor partners of huisgenoten erg beangstigend zijn.
Oorzaken van nachtangsten
De exacte oorzaak van een nachtangst is vaak moeilijk vast te stellen. Wel zijn er verschillende factoren die nachtangsten kunnen uitlokken of verergeren:
- Slaaptekort of onregelmatig slaapritme
- Stress of emotionele belasting
- Koorts of lichamelijke uitputting
- Alcohol– of middelengebruik
- Familiaire aanleg (komt vaak in families voor)
- Andere slaapstoornissen, zoals slaapapneu of RLS
Als zorgverlener is het belangrijk om tijdens de Slaap-intake door te vragen naar leefstijl, routines, medicatiegebruik en stressfactoren.
Behandeling van nachtangsten bij volwassenen
In veel gevallen zijn nachtangsten onschuldig, maar soms wel hinderlijk voor de bedpartner. Afhankelijk van de ernst en frequentie zijn er verschillende interventies mogelijk:
- Psycho-educatie en geruststelling: Uitleg over het fenomeen verlaagt de angst bij de cliënt én diens partner.
- Slaaphygiëne en regelmaat: Een regelmatig ritme en voldoende nachtrust verminderen de kans op ontregeling.
- Stressreductie: Ontspanningsoefeningen, ademhaling, CGT of ACT kunnen helpen bij onderliggende spanning.
- Veilige slaapomgeving: Zorg dat de omgeving veilig is (bijv. geen scherpe randen of obstakels in de slaapkamer).
- Vermijden van alcohol, koffie of nicotine voor het slapen gaan.
Moet je iemand met nachtangst wakker maken?
Nee, in de meeste gevallen is het niet nodig (en zelfs onwenselijk) om iemand met nachtangst wakker te maken. Tijdens een nachtangst is de cliënt fysiek actief, maar neurologisch nog in diepe slaap. Wakker maken kan zorgen voor extra verwarring, angst of agressieve reacties. Het beste is om de persoon niet aan te raken, rustig te blijven en te zorgen dat hij of zij zichzelf niet kan bezeren.
Meer leren over parasomnieën en andere slaapstoornissen?
Wil jij als zorgprofessional beter kunnen signaleren en begeleiden bij nachtangsten of andere slaapgerelateerde klachten? In de online cursus slaapcoach en de Opleiding Slaapcoach van Slaap Opleiding Nederland leer je hoe je slaapproblemen herkent, bespreekbaar maakt én professioneel aanpakt.
